Brynjólfur Guðmundsson fyrrum bóndi f. 1926 d. 2015 - minning

Faðir minn Brynjólfur Guðmundsson var maður verka frekar en orða. Hann talaði ekki mikið um sjálfan sig en líf hans birtist í því sem hann gerði, dag eftir dag, ár eftir ár. Þegar ég hugsa til hans sé ég hann ekki fyrst og fremst í hátíðlegum augnablikum heldur í hversdagslífinu – í fjósinu, við eldhúsborðið, á leiðinni til Selfoss í bílnum og í þögninni sem við deildum.

Hann hafði hæfileika sem hann lagði til hliðar meðan á starfsævi hans stóð en komu síðar í ljós. Þeir voru að hann hafði einstakt lag á að skrifa. Hann skrifaði sögur, einkum um dýr, og handritin komu frá honum nánast tilbúin til innsláttar. Hann skrifaði með eigin hendi, skýrt og skipulega, eins og hugsunin færi beint á blaðið. Sögurnar hans lifa enn í minningunni: hröfnunum, hestunum og húsdýrunum  – og ég man sérstaklega vel eftir hundinum Kópi sem hann skrifaði um, djúpvitur og skemmtilegur hundur.

Hann orti einnig ljóð. Eitt þeirra, Fegurð Flóans, lýsir vel því næmi sem hann hafði fyrir náttúrunni. Þarna er ort um lágsveitir Flóans sem er svæðið milli Ölfusár í vestri og Þjórsár í austri:

Í blautri mýrinni
hefur blómflóran
drukkið í sig
daggardropa næturinnar
Fuglasöngur
Andardráttur jarðarinnar
í heitri lognmollu
morgunsins

Síðdegis útræna af hafinu
Léttar bylgjur loftsins
vagga puntstráum
Hillingar til hafsins
Óráðin vindský
á austur og vesturfjöllum
Myndsalur fjallahringsins
Fegurð Flóans
fullkomin

Þetta er ekki bara lýsing á landslagi heldur á manni sem sá og skynjaði

Vinna og ábyrgð

Hann var bóndi og líf hans mótaðist af vinnu. Hann lagði mikið á sig til að halda búinu gangandi og í raun má segja að hann hafi fórnað sér fyrir fjölskylduna. Með því gaf hann móður minni tækifæri til að sinna félagsmálum, sem hún gerði af miklum krafti. Sjálfur hafði hann lítinn tíma til slíks, en tók þó að sér ákveðin hlutverk, til dæmis sem formaður húsnefndar félagsheimilisins og samkomuhússins Félagslundar í Gaulverjabæ.

Í Félagslundi kom hann að rekstri og síðar stækkun hússins. Hann naut þess að taka þátt í því, þó það væri tímafrekt, og samskiptin við smiði og hönnuði áttu vel við hann. Hann var stoltur af því að hafa fengið að leggja sitt af mörkum.

Hann kom einnig að skipulagningu sveitaballa í húsinu: sá um auglýsingar, hafði aðkomu að vali á hljómsveitum og tók þátt í framkvæmdinni sjálfri. Sveitaböllin voru hávær, tónlistin spiluð hátt og loftið mettað af reyk. Þar gekk hann oft um ásamt Sigurði í Sviðugörðum gjaldkera hússins og þeir fyldust með því að halda í horfinu. Einu sinni þurfti hann að taka á móti ölvuðum manni sem ætlaði að bera stól út úr húsinu. Þeir toguðust á um stólinn en faðir minn hafði betur – þrátt fyrir að vera bæði eldri og lágvaxnari. Hann var býsna sterkur og þéttur á velli þó hann væri ekki hávaxinn.

Náttúran og lífið í sveitinni

Hann hafði næmt auga fyrir náttúrunni og fylgdist grannt með veðri og árstíðum. Hann og móðurafi minn Erlingur fylgdust með tunglkomum og töldu þær geta gefið vísbendingar um veðrabreytingar. Á þessum tíma voru veðurspár langt frá því jafn áreiðanlegar og þær eru í dag og ákvarðanir um heyskap gátu ráðið miklu.

Hann talaði oft um rigningarsumrin, einkum árið 1955 og aftur 1969 þegar heyskapur var erfiður. Þá fóru bændur í Gaulverjabæjarhreppi að heyja á Miklavatnsmýri. Það var erfitt verk – grasið var slegið, rakað blautt, flutt heim og þurrkað þar. Þetta var kallað að heyja votaband.

Ég man eftir einni ferð þaðan í kolniðamyrkri. Ég lá í heyvagni, pabbi keyrði Ferguson dráttarvélina með eitt ljós framan á, og regnið streymdi niður. Ég gróf mig niður í heyið og setti pappakassa yfir höfuðið til að skýla mér. Þessi minning er furðu hlý – það var skjól og öryggi í heyinu þrátt fyrir veðrið.

Dýr og hestar

Hann hafði mikinn áhuga á dýrum og skrifaði um þau af innsæi. Sérstaklega er mér minnisstæð sagan af hryssunni Sprengju. Hún var viljug en erfið í tamningu og aðeins hann og Erlingur bróðir minn fóru á bak henni. Nokkrum sinnum reiddi hann mig fyrir framan sig og ég man eftir því að standa á brúsapallinum og fara á bak þegar hann fór í heimsókn að Gerðum.  Mér fannst þó ferðalagið á hnakkkúlunni ekki sérlega þægilegt – og týrólahatturinn sem mamma setti á mig var ekki í miklu uppáhaldi – en eftir á að hyggja er þetta dýrmæt minning. 

Fjölskyldan og daglegt líf

Hann var umhyggjusamur maður. Þegar móðir mín fór í utanlandsferð á áttunda áratugnum þreif hann eldhúsið hátt og lágt áður en hann sótti hana. Við bróðir minn stóðum okkur ekki í að halda því við og hún kom heim og sá kaffibolla og óhrein mataráhöld við vaskinn. Ég man enn eftir þeirri skömm sem ég fann vegna þess.

Árið 1978 fór ég með móður minni að heimsækja Guðmund bróður hennar til Bandaríkjanna. Pabbi varð eftir heima og sinnti búinu, meðal annars að laga hruninn fjárhúsvegg úr torfi og grjóti. Þegar við komum heim var verkið fullgert.

Þegar ég fór síðar í Menntaskólann á Laugarvatni keyrði hann mig og sótti reglulega á Selfoss þar sem rútur Ólafs Ketilssonar stoppuðu. Stundum sátum við lengi í bílnum og biðum í þögn. Sú þögn var ekki erfið – hún var einfaldlega sameiginleg nærvera.

Þegar fyrstu einkunnirnar mínar bárust spurði hann varfærnislega hvernig hefði gengið. Þegar þær svo komu í póstinum varð hann afar glaður. Ég varð dálítið hissa yfir þessari óvæntu gleði hans og skildi hana ekki alveg þá.

Trú og andlegt líf

Hann var trúaður og kirkjurækinn. Foreldrar hans höfðu verið virk í kirkjunni í Villingaholti, afi minn meðhjálpari og amma leiðandi í söng. Móðir mín Arndís söng í kirkjukór Gaulverjabæjarkirkju og messur voru vel sóttar þangað frá Galtastöðum. Hann hélt góðu sambandi við séra Sigurð Pálsson síðar vígslubiskup sem hafði áður þjónað í Villingaholti og búið í Hraungerði, og frú hans Stefaníu og heimsótti þau reglulega á heimili þeirra á Selfossi, í rauða húsið handan árinnar. Oft tók hann eitthvað matarkyns með, kannski kartöflupoka eða broddmjólk. Vegna þessa kunningsskapar fékk ég síðar að heimsækja vígslubiskupinn og eiga við hann gott samtal. 

Eitt atvik sem hann sagði mér frá síðar á ævinni er athyglisvert. Þegar Erlingur bróðir minn lá lífshættulega veikur árið 1968 með lífhimnubólgu eftir botnlangakast og uppskurð kraup pabbi einn við rúmið heima á Galtastöðum og bað. Það var búið að undirbúa þau bæði foreldrana að mál gætu farið á versta veg og móðir mín gisti þessa nótt á Selfossi. Þá fann hann fyrir sterkri og bjartri nærveru fyrir aftan sig í herberginu en hann dirfðist ekki að líta við og herbergið lýstist upp.  Það olli því mikilli furðu á sjúkrahúsinu að morguninn eftir var Erlingur nógu hress til að stíga framúr rúminu og ganga nokkur skref. Þetta var aldrei rætt en lifði með honum og ég fékk fyrst að vita þetta þegar ég að fyrra bragði hóf að spyrja hann út í trúmál um 20 árum síðar. Óli læknir, sá sem framkvæmdi uppskurðinn var eftir þetta eini maðurinn sem fékk að skjóta gæs á Galtastöðum á búskaparárum foreldra minna. 

Tónlistaráhugi

Hann sjálfur var ekki í kór eða sönghóp, því honum fannst hann ekki hafa gott tóneyra, en hann hafði þrátt fyrir það afar gaman af söng og var duglegur að sækja söngskemmtanir og tækifæri til þess voru nokkuð mörg því móðir mín söng í kór í um 70 ár og einnig var Bændakvartettinn í miklu uppáhaldi í Gaulverjabæjarhreppnum. Þegar ég var lítill söng hann oft í fjósinu við mjaltirnar, með mjúkri rödd og af einlægri ánægju. Einu sinni sagði ég í barnaskap mínum að hann væri falskur. Eftir það heyrði ég hann aldrei syngja aftur í fjósinu. Eftir að hann lést dreymdi mig að ég sæi hann syngja í kór. Mér fannst sá draumur segja mér meira um himnaríki en margt annað. Ef himnaríki er ekki staðurinn þar sem draumar manna rætast hvar er það þá?

Hlátur og félagsskapur

Þrátt fyrir alla vinnuna var hann glaður maður. Hann hló oft, sérstaklega á morgnana þegar hann kom inn úr fjósinu. Einu sinni setti hann upp felulithatt sem bróðir minn hafði komið með heim og ég tók mynd af honum brosandi út að eyrum.

Heima var oft hlegið. Foreldrar mínir gátu skemmt sér vel saman og þegar Sigmundur Jónsson - Mundi frændi á Syðra-Velli kom í heimsókn lifnaði yfir bænum. Hann kom gjarnan á hjóli á sumrin, sagði sögur, kvað vísur og snéri upp á raunveruleikann þannig að allir hlógu. Þegar ég var lítill hélt ég að Mundi vissi allt. Heimilisfólkið drakk kaffi og spjallaði við gestinn. Eldhúsið var hjarta heimilisins.

Sátt og síðustu árin

Þegar litið er til baka er ég viss um að hann hafi verið sáttur við lífið. Búskapurinn var oft erfiður einkum framan af eins og raunin mun verið með býlin í lágsveitunum á þessum árum, en síðar bættist hagur þeirra og við synirnir komumst vel áfram í námi. Það skipti hann máli. Foreldrar mínir fluttu frá Galtastöðum að Selfossi 29. apríl 1990 og bjuggu að Tunguvegi 1. Þar áttu þau mörg góð ár þar sem þau nutu ferðalaga og félagsskapar meðan heilsan leyfði. Síðar fluttu þau í íbúð eldri borgara að Grænumörk 2. 

Síðustu árin glímdi hann við heilsufarserfiðleika. Hann fékk heilablóðfall 2003 og þurfti að þjálfa upp á nýtt eiginleikann að ganga.  Mamma sagði að hann hefði þurft að læra þrisvar að ganga. Í fyrsta skipti eins og allir aðrir, í annað skipti eftir að hann fékk mænusóttina 6 ára gamall og svo í þriðja skiptið eftir heilablóðfallið.  Hann datt og handleggsbrotnaði 2013, en kvartaði ekki. Í janúar var heilsan og þó einkum hreyfigetan orðin það lítil að hann flutti í janúar 2015 á hjúkrunarheimilið Ljósheima hinum megin við götuna frá heimili þeirra við Grænumörk. Það var honum erfitt, en hann hélt reisn sinni. Á kvöldin fylgdist hann með hvort mamma væri búin að slökkva hjá sér áður en hann lagðist til svefns.

Ævilok

Ég var viðstaddur þegar hann kvaddi. Það var ró yfir honum. Þegar ég lít til baka sé ég mann sem lifði lífi sínu í kyrrð og ábyrgð, með næmi fyrir náttúrunni, hlýju til fólks og djúpa trú sem hann bar ekki á torg. Hann sagði ekki mikið – en líf hans sagði meira en mörg orð.

--

Pistill í vinnslu. Fyrstu drög 20.3.2026.