Fíknin og tómið undir yfirborðinu

Nýjustu fréttir um kókaíneftirspurn á Íslandi benda á óþægilega staðreynd. Það eru ekki lengur jaðarhópar sem halda markaðnum lifandi heldur fólk með vinnu, fjölskyldu og góð fjárráð. Einstaklingar sem eiga að hafa allt sem þarf — en leita samt í vímu sem kostar tugþúsundir í hvert skipti. Þetta kallar á spurningu sem við höfum forðast: Hvers vegna þarf samfélag sem býr við eina mestu velmegun í sinni sögu jafn mikinn flótta?

Merki um tilvistarlega kreppu
Þetta er ekki bara spurning um lögreglumál eða heilbrigðismál. Hér blasir við mynd af samfélagi þar sem margir finna ekki lengur tilgang, þó að hið ytra virðist allt í lagi. Margir upplifa hraða sem þeir ná ekki að fylgja, kröfur sem erfitt er að mæta, tengslaleysi þrátt fyrir samskipti og innri kulnun sem ekki sést á yfirborðinu. Þegar manneskja sem skortir ekkert efnislega leitar að vímu sem kostar tugþúsundir í hvert skipti, er það sjaldnast spurning um „skemmtun“. Getur verið að um sé að ræða tilraun til að deyfa einhverja vöntun innra með henni, eitthvað sem hún hefur hvorki tíma, rými né leið til að finna betri farveg?

Skaðaminnkun nægir ekki ein og sér
Afglæpavæðing og skaðaminnkandi úrræði eru bæði góð og nauðsynleg, og þau bjarga lífum. En þau ná aðeins utan um afleiðingarnar, ekki ræturnar. Þau svara ekki þeirri spurningu sem blasir nú við: Af hverju er eftirspurnin svona mikil? Ef vandinn vex samhliða auknum lífsgæðum bendir það til þess að rót hans sé ekki félagsleg neyð heldur innri tómleiki, skortur á áttavita, innri rótfestu sem heldur manneskjunni á réttri braut í stormviðrum lífsins.

Þegar grunngildin bresta
Mörg okkar hafa misst tengsl við þau gildi sem áður gáfu lífinu stefnu, ró og innri hvatningu trúar. Þegar maðurinn upplifir sig án skilnings á eigin lífsgöngu í hröðum heimi verður auðveldara að grípa til þess sem lofar skjótri svölun. Það er ekki siðferðilegur dómur heldur mannleg staðreynd: manneskjan þolir ekki tómið og tilfinninguna um tilgangsleysi. Hún fyllir það alltaf með einhverju. Ef rótfestu, tengsl og trú skortir, er tómið fyllt með flótta — hvort sem sá flótti heitir fíkn af einhverju tagi eða stöðug afþreying.

Sameiginleg sjálfsskoðun, ekki fordæming
Þetta kallar ekki á stranga siðferðisdóma, heldur rólega og hreinskilna sjálfsskoðun. Við þurfum að spyrja okkur sjálf, sem samfélag og sem einstaklinga, hvað vantar í líf fólks sem hefur allt? Hvers vegna nær efnisleg velmegun ekki að fullnægja manninum? Hvernig byggjum við upp menningu þar sem fólk þarf ekki að deyfa sig til að umbera eigin veruleika? Þetta eru ekki auðveldar spurningar en þær eru nauðsynlegar.

Í stað dóma – ábyrgð og miskunn
Við verðum að horfast í augu við sannleikann án þess að niðurlægja nokkurn og við getum kallað eftir ábyrgð án harðneskju. Það er líka hægt að sýna miskunn án undanlátssemi. Fíknin sem nú teygir anga sína inn í öll lög samfélagsins er það sem birtir yfirborð vandans; undir kraumar tómið sem okkur ber skylda til að horfast í augu við. Ef við gerum það af heiðarleika, virðingu og góðvild er mögulegt að skapa samfélag þar sem fólk leitar ekki að flóttaleið — heldur finnur aftur tilgang, reisn og ró, og þar sem velmegandi manneskjur þurfa ekki að kaupa sér skammvinna fró fyrir tugþúsundir króna hverja helgi.

Trú sem möguleiki, ekki sjálfgefin lausn
Áður fyrr var trúin hluti af sjálfsmynd samfélagsins, eitthvað sem fólk erfði, hélt í ævina á enda. Í dag eru margir í allt annarri stöðu. Þeir vilja kannski trúa, eða finna þörf fyrir trú, en komast ekki alla leið. Ekki vegna þess að trúin sé fjarri, heldur vegna þess að heimsmynd nútímans — mótuð af skynsemishyggju upplýsingaaldarinnar — hefur kennt okkur að treysta fyrst og fremst á það sem mælist, vigta má og staðreyna.

Þarna verður til innri mótsögn: Fólk þráir tilgang og þráir jafnvel að trúa en á erfitt með það. Það hefur lært að treysta einungis því sem hægt er að sanna með mælingum og jöfnum. Þó er það athyglisvert að helstu vísindalegar framfarir síðustu áratuga og jafnvel aldar — allt frá skammtafræði til Miklahvells, frá DNA til rannsókna á meðvitund — grafa síður en svo undan trúnni. Þvert á móti hafa þær opnað fyrir dýpri spurningar um upphaf, tilgang og tilvist en áður voru mögulegar. Samt hefur þetta lítt náð að festa sig í sessi í hugarfari almennings; heimsmynd margra er enn lituð af hugmyndum 18. aldar, fremur en þeirri dýpri undrun sem vísindin sjálf hafa vakið á síðari tímum.

Það er því fróðlegt að leiða Ste­phen Hawking og Tómas frá Akvínó saman í hugsun. Hawking reyndi að útskýra alheiminn með stærðfræðilegri heildarlýsingu þar sem hann væri „sjálfum sér nægur“. En þegar betur er að gáð er ljóst að slíkt líkan svarar aðeins spurningunni hvernig alheimurinn hegðar sér — ekki spurningunni hvers vegna hann er til yfirhöfuð. Spurningar Tómasar vísa einmitt út fyrir það svið sem jafnvel fullkomin eðlisfræði getur tekið til. Þær eru ekki í mótsögn við verk Hawking, heldur ljúka þeirri setningu sem náttúran sjálf byrjar: að rök og upphaf, lögmál og tilgangur, eru ekki keppinautar heldur ólíkir fletir á sama veruleika.

Trúin getur vissulega veitt styrk og tilgang. En hún er þó engin skyndilausn á lífsangist eða fíknivanda. Hún læknar ekki allt; hún krefst umhyggju, stuðnings og samfélags. Þess vegna þarf trúin á félögum sínum að halda: hvatningu, faglegri aðstoð, skaðaminnkandi sýn án þess þó að sleppa öllu lausu, heilbrigðiskerfi sem grípur fólk, samfélag sem hlustar og styður.

Þegar þessir þrír þættir — trú, fagleg aðstoð og samhugur samfélagsins — leggjast saman, getur ný von skapast. Þá verður ekki aðeins hægt að draga fólk frá fíkn, heldur hjálpa því að endurheimta þau gildi og þann tilgang sem halda lífinu uppi þegar allt annað bregst.

---

Birtist fyrst 9. 12. 2025 á slóðinni: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2320321/

Húsnæðispakkinn og fólkið sem enn bíður eftir öruggu skjóli

Ríkisstjórnin kynnti í síðasta mánuði nýjan húsnæðispakka með miklum fyrirheitum um „aukna uppbyggingu“, „réttlæti á markaði“ og „betri stöðu ungs fólks“. Í svona kynningum er auðvelt að fá á tilfinninguna að nú sé loksins verið að taka á vandanum af festu. En á sama tíma og ráðherrar lýsa því yfir að hér birtist stór skref í átt til húsnæðisöryggis, býr stór hópur fólks í aðstæðum sem byggingarreglugerðin bannar berum orðum – og enn hefur ekki verið brugðist við stöðu þeirra í núverandi aðgerðum.

Bil milli orðræðu og raunverulegra aðstæðna
Það bil sem enn er á milli stefnumótunar og aðstæðna fólks kom í ljós að þegar félags- og húsnæðismálaráðherra var spurður á Alþingi hvað væri gert fyrir fólk sem þarf húsnæði – ekki á næstu árum heldur núna – fjallar svarið eingöngu um framtíðaráætlanir, stýrihópa og vinnuhópa. Þar er bent á að verið sé að „vinna að endurskoðun byggingarreglugerðar“, að „sérstakur aðgerðahópur“ sé að kortleggja áskoranir, og að markmiðið sé að „skapa jafnvægi á húsnæðismarkaði“. Slíkar langtímaaðgerðir munu án efa gagnast mörgum — en þær ná ekki til þeirra sem eru í bráðum vanda núna. Fólkið sem býr nú þegar í ólögmætum neyðarúrræðum – í smáhýsum, gámahýsum, hesthúsum, húsbílum, ferðavögnum eða jafnvel fólksbílum – kemur hvergi fyrir í stefnumótun. Það er hvorki hluti af markaði né spám. Það er einfaldlega ósýnilegt í opinberri stefnumótun.

Reglugerðir sem útiloka þau sem hafa enga aðra leið
Byggingarreglugerð nr. 112/2012 segir skýrt að smáhýsi séu „ekki ætluð til gistingar eða búsetu“ samkvæmt 2.3.5. gr. f-lið og skilgreinir í 1.2.1. gr. að þau séu skýli „ekki ætluð til íveru“. Samt býr fólk við þessar aðstæður allt árið, oft vegna þess að enginn annar raunhæfur valkostur stendur til boða.

Hjólhýsi og húsvagnar í lagalegu tómarúmi
Hjólhýsi eru ekki undantekningar. Standi þau á sama stað í fjóra mánuði eða lengur teljast þau „stöðuhýsi“ samkvæmt 1.2.1. gr. og verða þar með mannvirki með öllum þeim skyldum sem slík hús bera. Þau verða tilkynningarskyld samkvæmt 2.3.6. gr. og þurfa að uppfylla öryggis-, brunavarna- og heilbrigðiskröfur sem þau gera einfaldlega ekki. Og ef þau standa yfir veturinn þurfa þau stöðuleyfi samkvæmt 2.6.1. gr. Íbúarnir eru því ekki aðeins án formlegra úrræða, heldur einnig án þess lagaramma sem gæti veitt þeim öryggi. 

Bráðavandi sem kallar á skjót og tímabundin úrræði
Og þetta er kjarni málsins: stjórnvöld kynna stóran húsnæðispakka, en sá hópur sem býr við raunverulegt húsnæðisleysi hefur enn ekki fengið þau tímabundnu úrræði eða heimildir sem gætu veitt öryggi í bráð og sem myndu gera neyðarúrræðin lögmæt og örugg. Slíkar tímabundnar heimildir væri hægt að setja með skjótum hætti, ef vilji væri fyrir hendi. Sveitarfélög og ráðuneyti gætu með einföldum hætti sett tímabundnar reglur, heimildir og leiðbeiningar sem leyfðu fólki að setja upp hýsi með lágmarksöryggi, með stuðningi kerfisins í stað þess að óttast eftirlitsaðila. Enn hefur slíku ekki verið hrint í framkvæmd. Á meðan bíður fólkið áfram í óvissu um framtíð sína, á sama tíma og stjórnsýslan fjallar um mögulegar staðsetningar og formleg skref sem þarf að stíga.

Fólkið bíður – veturinn bíður ekki
Á meðan sveitarfélagið fjallar enn um mögulegar staðsetningar, hvort hjólhýsabyggðin á Sævarhöfða eigi að flytjast í Skerjafjörð eða Gufunes, bíður fólk í smáhýsum sínum eftir að „ákvörðun verði tekin“. Veturinn er kominn, margir reyna að bregðast við kuldanum með lausnum sem eru hvorki öruggar né varanlegar, og húsvagnar sem reglugerðin telur „mannvirki“ standa áfram án úrlausna í öryggismálum. Húsnæðispakkinn tekur á lánum, markaði og framtíð – en ekki á fólkinu þar sem er í raunverulegri neyð, núna.

Smáhýsin sem kerfið viðurkennir
Reykjavíkurborg rekur tuttugu smáhýsi fyrir fólk með miklar og flóknar þjónustuþarfir. Í opinberum gögnum er þessum húsum lýst sem öruggu heimili allan sólarhringinn, með baðherbergi, eldhúsi og aðgengi að sérhæfðri þjónustu VoR-teymis. Borgin kallar þau jafnvel mannréttindatengd úrræði og vitnar til erlendra rannsókna sem sýna að slík hýsi bæta hag fólks verulega. Þetta eru smá og vel hönnuð hús á 25 fermetrum, með grunnþörfum uppfylltum og lóðum sem eru sérstaklega deiliskipulagðar fyrir þau. En þau eru enn fá og ná aðeins til hluta hópsins. Þar verður áþreifanlegt hversu flókið þetta er í framkvæmd: ef hús er í eigu sveitarfélags og er löglega hannað og reist þá er það kennt við mannréttindi, en smáhýsi sem einstaklingar verða sér úti um sjálfir, og koma fyrir einhvers staðar í neyð teljast að öllum líkindum ólögleg.  

Um sveitarfélögin og skort á neyðarheimildum
Svipuð mynd blasir við í öðrum sveitarfélögum. Í erindisbréfum velferðarnefnda, eins og í Svf. Árborg, kemur fram að sveitarfélögin hafa einungis heimildir til að úthluta formlegu félagslegu húsnæði samkvæmt hefðbundnum reglum. Þar er ekkert sem minnir á neyðarheimildir, engar bráðabirgðareglur og engin leið til að veita fólki tímabundna vernd utan þess sem telst hefðbundið húsnæði. Stjórnsýslan er að verulegu leyti hönnuð fyrir stöðugleika, ekki fyrir þá neyð sem nú blasir við — og það er áskorun sem kallar á sameiginlega ábyrgð. Kerfið gerir einfaldlega ekki ráð fyrir að fólk búi í bílum, hjólhýsum eða smáhýsum utan skipulags – og hefur enga lagalega leið til að bregðast við því með hraði.

Um kerfislæga mótsögn
Þegar þessum staðreyndum er raðað saman blasir við djúpstæð mótsögn. Byggingarreglugerðin bannar búsetu í smáhýsum, hjólhýsum, vögnum og öðrum neyðarúrræðum sem fólk notar sér til bjargar. Sveitarfélögin hafa engar heimildir til að lögfesta slík úrræði tímabundið, jafnvel þótt þau sjái sjálf að þörfin er brýn. Og húsnæðispakkanum er ætlað að laga markaðinn til framtíðar en tekur ekki á þeirri neyð sem er þegar til staðar. Á sama tíma viðurkennir Reykjavíkurborg að smáhýsi geti verið öruggt, reisulegt og mannsæmandi húsnæði – ef þau eru rekin af borginni sjálfri. Það sem telst mannúðleg lausn í einu kerfi getur í öðru fallið utan heimilda. Það er þessi mótsögn sem margir upplifa í eigin daglega veruleika á meðan stjórnsýslan leitar áfram leiða til úrlausna.

Heimildaskrá
Fyrsti húsnæðispakki ríkisstjórnarinnar leggur áherslu á fasteignamarkað

https://hms.is/frettir/fyrsti-husnaedispakki-rikisstjornarinnar-leggur-aherslu-a-fasteignamarkad

Byggingarreglugerð nr. 112/2012.
https://www.skipulag.is/medja/Byggingarregluge2012-ek.html

Svar félags- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn á Alþingi (Þskj. 603 – 375. mál, 156. löggjafarþing 2025).
https://www.althingi.is

Reykjavíkurborg – Smáhýsi fyrir heimilislaust fólk.
https://reykjavik.is/frettir/smahusin-i-gufunesi-opna

Reykjavíkurborg – Neyðarskýli fyrir heimilislausa.
https://reykjavik.is/thjonusta/neydarskyli

Erindisbréf velferðarnefndar Svf. Árborgar (22. mars 2023).

Velferðarsvið Reykjavíkur – Ársskýrsla 2023.

---

Birtist fyrst 8.12.2025 á slóðinni: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2319777/

Frétt RÚV um nýja öryggisstefnu Bandaríkjanna – hvað má betur fara?

Ný þjóðaröryggisstefna Bandaríkjanna hefur vakið töluverða athygli, ekki síst vegna þess að hún markar afgerandi stefnubreytingu í alþjóðamálum. Frétt RÚV þann 6. desember fjallaði um efnið og dró fram ýmsa þætti sem sannarlega eru fréttnæmir. En þegar efnið er borið saman við frumtexta skýrslunnar blasir við að sumt er réttilega tekið upp, annað er túlkað með fremur gildishlöðnum hætti og enn annað fellur alveg niður þó um sé að ræða atriði sem skipta verulegu máli.

Til að efla bæði gagnsæi og skilning er gagnlegt að líta á efnið í heild, með yfirvegun og einlægri viðleitni til að greina það sem er, án þess að draga taum einhvers aðila. Hér er því leitast við að skoða fréttaflutning RÚV út frá nákvæmni og heildarsamhengi – og benda á það sem mætti betur fara, án þess að gera lítið úr mikilvægu hlutverki fjölmiðla eða þeim áskorunum sem þeir standa frammi fyrir.

Orðaval sem dregur fram annað en stendur í skýrslunni
Frétt RÚV lagði áherslu á að Bandaríkin ætluðu að „endurvekja yfirráð sín á vesturhveli jarðar“. Þótt skýrslan tali vissulega um að „framfylgja Monroe-kenningunni“ og „endurheimta forystu í Vesturheimi“, er munur á því að ná aftur stjórn á eigin áhrifasvæði og því að hafa „yfirráð“ í heimsvaldalegri merkingu. Slík orðnotkun getur fyllt lesendur óþarfa tortryggni og gefið í skyn meiri harðdrægni en textinn sjálfur gefur tilefni til.

Monroe-kenningin snýst um að hindra að stórveldi utan Ameríku nái ítökum í Rómönsku Ameríku, ekki um að Bandaríkin yfirtaki lönd eða stjórnir. Það er því málefnalegt að ræða þessa stefnu, en jafnframt mikilvægt að halda sig við þau orð sem skýrslan notar og setja þau í sögulegt samhengi.

Fullyrðing sem byggir á valkvæðum lestri
Frétt RÚV hélt því einnig fram að í kafla 2 í stefnunni væri „ekkert talað um lýðræðisleg gildi eða mannréttindi“. Það er vissulega rétt, en í þröngum skilningi. Í fyrsta kafla skýrslunnar, þar sem hlutverk og tilgangur Bandaríkjastjórnar er skilgreindur, er beinlínis tekið fram að ríkið sé til þess að vernda guðgefinn rétt borgaranna til tjáningarfrelsis, trúfrelsis og þess að velja eigin stjórn. Þetta eru ekki aukaatriði heldur grundvallarstoðir stefnunnar. Þessi réttindi eru ekki sett fram sem útflutningsvara Bandaríkjanna, heldur sem grundvöllur þess að bandalagsríki geti byggt upp sameiginlegt öryggisumhverfi sem styðst við gagnkvæman virðingarskilning. Það er mikilvægt fyrir lesendur að fá réttar upplýsingar um slíkan kjarnaefnisþátt. Rangt mat á honum getur leitt til misskilnings um sjálfa heimsýn skýrslunnar.

Stórt atriði sem vantar alfarið
Í nýju öryggisstefnunni er eitt umdeildasta og áhrifamesta ákvæðið sú krafa að NATO-ríki verji 5% af landsframleiðslu til varnarmála. Þetta er gífurleg breyting frá 2% viðmiðinu og hefur augljós áhrif á varnir Evrópu, fjárhagsstöðu bandalagsins og stöðu smáríkja, þar á meðal Íslands. Engu að síður er þetta atriði ekki nefnt í frétt RÚV.

Einnig er ósagt frá fyrirhuguðum eldflaugavarnarkerfum („Golden Dome“), þróun varnariðnaðar, auknum hernaðarviðbúnaði á Atlantshafi og víðtækum breytingum á samskiptum Bandaríkjanna og Asíu. Þetta eru atriði sem skipta sköpum þegar meta á heildarstefnu Bandaríkjanna og áhrif hennar á alþjóðlegt öryggi. Þegar slík lykilatriði falla niður verður myndin ófullkomin og getur jafnvel villt um fyrir þeim sem vilja skilja stefnumótunina í heild.

Blöndun staðreynda og pólitískrar umræðu
Í fréttinni eru nefnd ýmis ummæli sem forsetinn hefur látið falla á öðrum tímum um Grænland, Kanada og Panamaskurðinn. Þó slík ummæli séu athyglisverð eiga þau ekki beint erindi við greiningu á þjóðaröryggisstefnunni sjálfri. Með því að blanda þeim saman við efni stefnunnar verður lesandinn ekki betur upplýstur heldur getur misskilið hvar mörkin liggja milli formlegrar stjórnarstefnu og einstakra pólitískra hugmynda. Það er grundvallaratriði í vönduðum fréttaflutningi að halda glöggum mörkum á milli heimilda, túlkunar og tengdra en ótengdra atriða.

Hvað getur RÚV lært af þessu?
Markmið góðrar blaðamennsku er ekki aðeins að segja frá því sem gerist heldur að gera það á hátt sem eflir skilning, réttlæti og traust. Í þessu tilviki hefði verið heppilegra að þýða textann nákvæmlega og forðast gildishlaðin orð sem ekki koma fyrir í frumtexta, að gera grein fyrir stærstu atriðum stefnunnar, ekki aðeins þeim sem vekja sem mestan hljómgrunn eða áhyggjur, að halda staðreyndum og pólitískum túlkunum aðgreindum og að varast að draga ályktanir sem heimildin styður ekki beint. Enginn fjölmiðill er hafinn yfir gagnrýni. Það er einmitt vegna mikilvægi þeirra í lýðræðissamfélagi að slíka umræðu ber að taka alvarlega – og að nálgast hana af sanngirni og yfirvegun, án freistingar til að gera persónur eða stofnanir að skotmörkum.

Að lokum
Umfjöllun RÚV um nýja öryggisstefnu Bandaríkjanna var vissulega gagnleg að því leyti að hún vakti athygli á mikilvægu máli. En betur má ef duga skal. Með nákvæmari vinnubrögðum og heildstæðari framsetningu hefði lesendum verið boðið upp á skýrari mynd, dýpri skilning og raunsannari túlkun á því sem í skýrslunni stendur.

Þegar þýðingar og túlkanir verða hluti af frétt, verður sannleikurinn stundum óljós. En með því að stilla orðum upp í þjónustu uppbyggingar fremur en átaka má skapa rými fyrir málefnalega umræðu sem eflir skilning og dregur úr misskilningi. Það er öllum til góðs — og það er hlutverk góðrar blaðamennsku að efla slíkt.

---

Birtist fyrst 7.12.2025 á slóðinni https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2320290/

Athugasemdir

Frétt RÚV:
---

Bandaríkin

Ætla að endurvekja yfirráð á vesturhveli og endurmeta samband sitt við Evrópu

Bandaríkjastjórn ætlar að endurvekja yfirráð sín á vesturhveli jarðar, byggja upp hernaðarmátt í Indlandshafi og Kyrrahafi og hugsanlega endurmeta samband sitt við Evrópu, ef marka má nýja þjóðaröryggisstefnu.

6. desember 2025 kl. 22:06, uppfært 7. desember 2025 kl. 08:20

Ný þjóðaröryggisstefna Bandaríkjanna undirstrikar heimssýn Donald Trump um að setja Bandaríkin í fyrsta sæti. Í henni ætla stjórnvöld að endurvekja yfirráð sín á vesturhveli jarðar, byggja upp hernaðarmátt í Indlands- og Kyrrahafi og hugsanlega endurmeta samband sitt við Evrópu. Evrópskir bandamenn eru harðlega gagnrýndir í stefnunni, sem var birt aðfaranótt föstudags.

Monroe-kenningin endurvakin

Nýja stefnan er 30 blaðsíður og í henni er sett aukin áhersla á Rómönsku Ameríku, innflytjendamál og fólksflutninga. Núverandi ríkisstjórn virðist ætla að draga úr hefðbundnu hlutverki Bandaríkjanna á alþjóðavísu.

Í kafla tvö er fjallað um hvað Bandaríkin vilji í heiminum og frá honum. Þar er efst á blaði að halda vesturhveli jarðar stöðugu og vel stjórnuðu, til að koma í veg fyrir og draga úr fólksflutningum til Bandaríkjanna.

"Við viljum hvel þar sem stjórnvöld landanna vinna með okkur gegn fíkniefnagengjum, eiturlyfjahringjum og öðrum skipulögðum glæpagengjum sem vinna þvert á landamæri. Við viljum hvel sem er laust við fjandsamlegar erlendar innrásir, styður við mikilvægar aðfangakeðjur og við viljum tryggja áframhaldandi aðgang okkar að lykilstöðum."

Einnig er sagt í stefnunni að Bandaríkjastjórn ætli að taka aftur upp einhvers konar útgáfu af Monroe-kenningunni. stefnu í utanríkismálum Bandaríkjanna frá 1823. Hún gengur út á andstöðu við nýlendustefnu Evrópuríkja á vesturhveli jarðar. Samkvæmt henni eru afskipti utanaðkomandi af stjórnmálum landa í Ameríku sögð geta verið fjandsamleg Bandaríkjunum.

Monroe-kenningin er kennd við James Monroe, fimmta forseta Bandaríkjanna, sem setti hana fyrstur fram í árlegri stefnuræðu sinni í bandaríska þinginu í desember 1823.

Í kaflanum er ekkert talað um lýðræðisleg gildi eða mannréttindi né virðingu fyrir lögum og reglum. Gildi sem Bandaríkin hafa frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar tala mikið fyrir.

Það sem virkar fyrir Bandaríkin

Í stefnunni segir að hún sé fyrst og fremst knúin áfram af því sem virki fyrir Bandaríkin. Síðan Trump tók aftur við embætti forseta Bandaríkjanna í janúar hefur hann verið gagnrýndur fyrir orðræðu sína um utanríkis- og alþjóðamál.

Margir segja hana minna á nútímalega heimsvaldastefnu. Hann hefur til að mynda lýst yfir áhuga á að endurheimta Panaskurðinn, innlima Grænland og viðrað hugmyndir um að gera Kanada að 51. ríki Bandaríkjanna.

Undanfarið hefur viðvera Bandaríkjahers í Karíbahafinu aukist. Tugir hafa verið drepnir í árásum Bandaríkjahers á báta undan ströndum Venesúela og í síðustu viku lýsti Bandaríkjaforseti því yfir að líta ætti á lofthelgi Venesúela sem lokaða. Ríkisstjórn landsins segir markmiðið með yfirlýsingunni að grafa undan fullveldi þess.

Venesúela

Yf­ir­völd í Ven­esú­ela segja Trump grafa undan full­veldi rík­is­ins

Jazon Marczak, sérfræðingur í Rómönsku Ameríku hjá hugveitunni Atlantic Council, segir nýju stefnuna lýsa því nokkuð skýrt að Bandaríkjastjórn ætli ekki að snúa aftur til fyrri tíma.

Samkvæmt stefnunni stefna bandarísk stjórnvöld á að koma í veg fyrir átök við Kína um yfirráð í Taívan og Suður-Kínahafi með því að byggja upp hernaðarmátt sinn og bandamanna.

Gagnrýnin á Evrópu

Bandarísk stjórnvöld taka alvarlega afstöðu til hefðbundinna bandamanna sinna, til að mynda í Evrópu. Í stefnunni er það sett í forgang að vernda grunnréttindi og frelsi. Þar segir að tilgangur Bandaríkjastjórnar sé að vernda guðsgefinn rétt bandarískra ríkisborgara, til dæmis rétt til tjáningafrelsis, trúfrelsis og réttinn til að velja sameiginlega stjórn.

Bandaríkin berjist eindregið fyrir því að þessi réttindi verði virt og þeim verði haldið í heiðri í löndum sem deila þessum réttindum.

"Við andmælum elítuknúnum, andlýðræðislegum takmörkunum á grundvallarfrelsi í Evrópu, enskumælandi heiminum og öllum lýðræðislega heiminum, sérstaklega meðal bandamanna okkar."

Í stefnunni er varað við því að álfan standi frammi fyrir "siðmenningarútrýmingu" eins og það er orðað. Evrópa verði að breyta um stefnu í innflytjendamálum til þess að vera áfram áreiðanlegur bandamaður Bandaríkjanna.

"Yfir lengri tíma er það meira en sennilegt að í síðasta lagi, innan nokkurra áratuga, verði einhver NATO-ríki að meirihluta ekki af evrópskum uppruna," segir í skjalinu.

Bandaríkjastjórn vilji endurvekja "vestræna sjálfsmynd" í Evrópu.

Í stefnunni er minnst á Úkraínu og sagt að það sé grundvallarmál fyrir Bandaríkin að semja skjótt um að hernaðaraðgerðir í Úkraínu verði stöðvaðar til þess að koma á stöðugleika í evrópskum hagkerfum, koma í veg fyrir óviljandi stigmögnun eða útbreiðslu stríðsins. Mikilvlægt sé að endurreisa stöðugleika gagnvart Rússlandi og gera Úkraínu kleift að fara í endurreisn eftir stríðið til að tryggja að ríkið verði sjálfbært.

"Mikill meirihluti Evrópubúa vill frið, en sú löngun skilar sér ekki í stefnumótun. Það er að miklu leyti vegna þess að ríkisstjórnir Evrópuríkja grafa undan lýðræðislegum ferlum."

Þurfum ekki utanaðkomandi ráðgjöf

Viðbrögð leiðtoga í Evrópu við stefnunni voru skjót. Johann Wadephul, utanríkisráðherra Þýskalands, sagði landið ekki þurfa utanaðkomandi ráð til að takast á við innanríkismál, þegar hann var spurður út í stefnuna á blaðamannafundi. Bandaríkin séu þó mikilvægasti bandamaðurinn innan NATO.

Wadephul var í Berlín, ásamt Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra. "Við lítum svo á að við séum fær um að ræða þessi mál alfarið upp á eigin spýtur í framtíðinni og við þurfum ekki utanaðkomandi ráðgjöf," sagði Wadephul.

Valerie Hayer, leiðtogi Renew Europe, sem er frjálslyndur flokkahópur á Evrópuþinginu, segir stefnuna óásættanlega og hættulega.

Evan Feigenbaum er sérfræðingur í málefnum Asíu og fyrrverandi ráðgjafi tveggja utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Hann segir kafla stefnunnar sem snýr að Evrópu sláandi og í færslu á samfélagsmiðlinum X segir hann kaflann í eðli sínu óvæginn.

Ragnar Geir Brynjólfsson, 7.12.2025 kl. 10:01

Takk fyrir sanngjarna og gagnlega umfjöllun, Ragnar Geir. 

 

Svo má bæta við það sem þú hefur þegar sagt um efnið að eftirfarandi staðhæfing í RÚV greininni er röng: „;Í kaflanum [kafla tvö] er ekkert talað um lýðræðisleg gildi eða mannréttindi né virðingu fyrir lögum og reglum.“

 

Í kaflanum er það gert á tveimur stöðum:

 

Fyrst hér: „First and foremost, we want the continued survival and safety of the United States as an independent, sovereign republic whose government secures the God-given natural rights of its citizens and prioritizes their well-being and interests.“

 

Og svo hér: „We want to support our allies in preserving the freedom and security of

Europe . . .“

Wilhelm Emilsson, 7.12.2025 kl. 21:52

Takk kærlega, Wilhelm, fyrir góða og sanngjarna athugasemd. Þú hefur réttilega bent á tvær setningar í kafla tvö sem nefna réttindi og frelsi. Þær tilvitnanir eru hárréttar og mikilvægar.

Það sem veldur ruglinginum hér er að kafli tvö skiptist í nokkra undirkafla.

Frétt RÚV virðist vera að vísa sérstaklega til þess hluta kaflans þar sem fjallað er um Vesturhvelið, innflytjendamál og skipulögð glæpasamtök, og í þeim hluta er vissulega ekkert fjallað um mannréttindi eða lýðræði.

Hins vegar, eins og þú nefnir, eru grundvallarréttindi nefnd: annars vegar í kafla 1 ("America's Purpose") og hins vegar í inngangi kafla 2 áður en farið er yfir svæðisbundnu atriðin.

Þannig að niðurstaðan verður tvíþætt:

Frétt RÚV er ekki algerlega röng, en hún alhæfir um kafla 2 í heild þegar réttara væri að segja að réttindi komi aðeins fram í innganginum að kafla 2, ekki í þeim hluta sem hún er að vísa til.

Ég þakka kærlega fyrir að benda á þetta - svona umræðu þurfum við einmitt til að nálgast flóknar heimildir af yfirvegun og sanngirni.

Ragnar Geir Brynjólfsson, 8.12.2025 kl. 08:16

Kærar þakkir fyrir svarið.

Wilhelm Emilsson, 8.12.2025 kl. 22:38

Kaffislóðin sem upplýsti brotið – kontóristaþryllir úr skrifstofum Sérstaks saksóknara

 

Þetta var einn af þeim morgnum þegar kaffið bragðaðist eins og það hefði verið soðið kvöldið áður. Hákon, endurskoðandi hjá Sérstökum saksóknara, stóð í kaffistofunni og beið eftir að vélin myldi síðustu baunina. Ljósið flökti yfir linoleum-gólfinu eins og einhver væri að spara rafmagn á örlagastund.

„Af hverju er gólfið svona klístrað?“ spurði hann.

Elín, samstarfskona hans, svaraði án þess að líta upp frá símanum: „Ögmundur hellti úr könnunni áðan. Sagðist vera að „rannsaka seigju kaffi­efna“.“

Hákon leit niður.

Kaffislóð. Þunn, löng og leiðbeinandi..
Slóðin lá út úr kaffistofunni, yfir teppalagða ganginn — beint í átt að skrifstofu sem enginn notaði nema þegar eitthvað var komið upp sem þurfti að „skoða í ró og næði“.

„Elín…“ sagði hann hægt. „Ég held að kaffi­slóðin sé að segja mér eitthvað.“

„Kaffislóðir segja þér ekkert,“ svaraði hún. „Þær eru til að þrífa. Ræsting er klukkan fimm.“

En Hákon var þegar kominn á hnén, með fingurgóma á mottunni — þar sem slóðin breyttist. Frá stökum brúnum kaffibletti yfir í… léttan, dökkan skugga. Sem var ekki kaffi.

„Blek,“ hvíslaði hann. „Úr prentara.“

Elín andvarpaði. „Ekki byrja aftur með samsæriskenningar. Síðast enduðum við á að rekja fimm milljónir sem reyndust vera sjóðsuppgjör.“

En þetta var öðruvísi.
Blekslóðin leiddi þau inn á skrifstofu sem var lokuð, en ekki læst — fyrsta merki þess að eitthvað væri að fara að gerast.

Skrifstofan
Ljósaperan blikkaði þegar þau kveiktu. Kælivélin í litla prentarahorninu suðaði eins og hún hefði hulið lykilatriði í nokkrum bókhaldsbrotum.

Á borðinu lá opin reikningsskilaskrá með fjögurra blaðsíðna Excel-töflu límdri inn í PDF eins og uppistaða í atvinnubótavinnu fyrir skógarhöggsmenn. Tölurnar á skjánum voru hógværar — en samt… of hógværar.

Elín nýtti auðsæjan hæfileika sinn í að finna villur sem enginn annar sá. „Reikningsnúmerin,“ sagði hún og benti. „Sama kennitala undir mismunandi nöfnum. Og millifærslurnar… þær fara í hring.“

„Hring?“ spurði Hákon.

„Já. Þetta er peningaþvætti í rólegheitum. Engin vopn, ekkert ofbeldi — bara kæfandi færsluflækja.“

Hákon fann kuldann í hnakkanum. Þetta var það sem þau höfðu beðið eftir: sagan sem fékk endurskoðendur til að líta út eins og hetjur í noir-mynd.

Hann ýtti taugaóstyrkur á „Print“.
Prentvélin geispaði og hóf að tyggja út sönnunargögnin löturhægt eins og hún væri að að koma úr tanntöku án deyfingar.

Við erum með hann..

Blöðin runnu út.
Þau tóku fyrsta blaðið upp — og frusu.

Það sem þau héldu að væri venjulegt bókhald var í raun falið fjárstreymi sem óumdeilanlega benti til skipulagðrar brotastarfsemi. Látlaus, róleg, ósýnileg — en stór.

Elín hvíslaði: „Við höfum hann.“

Hákon ætlaði að segja eitthvað glæsilegt, Humphrey-Bogart-legt sem myndi fljóta um ganginn eins og sígarettureykur.

En þá —

Hurðin hrökk upp.

Inn gekk ræstitæknirinn með ryksugu sem leit út fyrir að hafa sogið í sig rusli frá þrjátíu uppgjörstímabilum og lifað af viðgerð hjá útboðsfyrirtæki sveitarfélags. 

„Gott fólk. Ég þarf að komast hingað,“ sagði hún hátt og skýrt.

Ryksugan hrökk í gang með hljóði sem minnti á lögregluþyrlu á leiðinni í umferðareftirlit.

WHOOMMMM.

Ein laus blaðsíða sogast hálf inn í slönguna en Hákon greip hana á síðustu stundu — rétt eins og í bíómynd þar sem hetjan nær að aftengja sprengju á ögurstund.

„Þetta er… trúnaðarmál!“ æpti hann.

„Trúnaður?“ sagði ræstitæknirinn, „ég þríf iðnaðarsali með meiri trúnaði og stærri leyndarmálum. Færið ykkur vinsamlegast svo ég komist að.“

Hún þreif blekblettina sem höfðu leitt þau að sönnununum. Þá tók hún til við að þrífa borðið með stökustu reglufylgni.

„Ef þið ætlið að bjarga landinu,“ sagði hún og slökkti á vélinni, „þá mætti byrja á að þrífa kaffislóðina. Það eru alþjóðlegar óskráðar reglur.“

Svo gekk hún út.

Þögn.
Eina hljóðið var endurómur ryksugunnar, sem bar með sér frændsemi gaddavírsrokksins. 

Og aftur að málinu
Elín andaði djúpt, lokaði augunum í eina sekúndu og sagði:

„Allt í lagi. Hvar vorum við?“

Hákon leit á blaðið í hendinni, sem hafði næstum verið gleypt af svartholi ryksugunnar.

„Við vorum að bjarga landinu,“ sagði hann, og fannst það jafnvel rétt.

Elín kinkaði kolli.

„Já. Og nú vitum við hvar við byrjum.“

Færslan sem enginn átti að taka eftir – 37.500 krónur
Það var Elín sem sá hana fyrst. Lítið númer í Excel-töflu sem leit út eins og allar hinar — pínulítill hraukur af tölustöfum í sjó af gráum reitum. Enginn sakbitinn skuggi, engin þyngd. Bara 37.500.

„Þetta er of lítið,“ sagði hún. „Það er þess vegna sem það er mikilvægt.“

Hákon settist nær, kreppti augun eins og maður sem var að reyna að lesa viðvörun á sígarettupakka.

„Hvað er svona sérstakt við þetta?“

Elín benti. „Þessi færsla kemur alltaf á sama degi, fyrsta mánudegi hvers mánaðar. En hún er frá þremur mismunandi kennitölum, sem eiga allar eiga að vera óskyldar. Þetta er of nákvæmt til að vera tilviljun… og of lítið til að vekja athygli í venjulegu bókhaldi.“

Hákon þagði.
Hann vissi nákvæmlega hvað þetta var.

„Þetta er byrjunin,“ sagði hann loks. „Smáupphæðir til að prófa kerfið. Ef enginn sér þær, stækka þær.“

Elín kinkaði kolli. „Þetta eru próf. Fyrir stærri færslur síðar. Þetta er skólabókardæmi — þú byrjar örsmátt, rennir þér inn með nánast ósýnilegum hætti, og heldur svo áfram þegar þú sérð að enginn bregst við.“

Hákon strauk blekblett af borðplötunni. „Þetta er bókstaflega hljóðlaus gullhúðun.“

Elín lokaði tölvunni, fékk sér stóran kaffisopa, hallaði sér aftur og sagði:

„Ef þú vilt finna stórfiskana… þá verður þú alltaf að elta smæstu brauðmolana.“

Og þannig byrjaði málið — á einni færslu sem flestir hefðu aldrei litið við.
Á 37.500 krónum, sem enduðu á að tengja saman þrjú fyrirtæki sem á pappír áttu ekkert með hvort annað að gera.
En tölurnar ljúga ekki.
Og þeir sem hanna kerfi til að fela — þeir byrja alltaf smátt.

--

Birtist fyrist 20.11.2025 á slóðinni: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2319764/

Að sækja að glæpahópum úr öllum áttum - en lærum af mistökum Svía

Það er fagnaðarefni ef íslensk stjórnvöld ætla loksins að bregðast af alvöru við þeirri þróun sem ríkislögreglustjóri lýsti í nýrri skýrslu sinni um skipulagða brotastarfsemi. Dómsmálaráðherra segir stefnt að því að efla löggæslu, styrkja landamærin og þrengja að brotahópum „úr öllum áttum“. Þetta lýsir góðum vilja — en reynsla nágrannalanda okkar, einkum Svía, sýnir að slíkum yfirlýsingum verður að fylgja eftir með markvissum aðgerðum. Annars gerist ekki neitt.

Ný skýrsla frá ríkislögreglustjóra er í raun rauð viðvörun. Skipulögð brotastarfsemi hefur þegar komið sér fyrir hér á landi, með netglæpum, peningaþvætti, mansali og vaxandi nýliðun ungmenna. Alþjóðlegir hópar vinna þvert á landamæri og nýta sér veikleika kerfisins. Við höfum ekki efni á að bregðast seint við — því þegar kemur að skipulagðri brotastarfsemi er hver dagur sem tapast dýru verði keyptur síðar.

Ætlar ráðherra að gera það sem þarf — eða það sem hljómar vel?
Í svari sínu á Alþingi talaði dómsmálaráðherra um aðgerðir „á öllum sviðum“, þar á meðal á landamærum, hjá skattinum, í fjármálaeftirliti og með auknum heimildum lögreglu. Þetta eru allt skref sem skipta máli — en stóru spurningarnar eru hvort þau verði nógu róttæk, nógu markviss og nógu hröð? Við höfum nefnilega heyrt svona fyrirheit áður. Á meðan stjórnmálin festast aftur og aftur í málþófi, veikburða verkstjórn sem endar í nauðasamningum við þinglok og innbyrðis átökum heldur skipulögð brotastarfsemi áfram að nýta sér glufur í kerfinu.

Lærdómurinn frá Svíþjóð – hvað Ísland má ekki endurtaka
Svíar eru nú í miðju neyðarástandi eftir rúman áratug af vaxandi skipulagðri brotastarfsemi. Dalen-gengið, eitt versta glæpanet landsins, var stofnað af unglingum í venjulegu hverfi árið 2014. Nokkrum árum síðar var það orðið alþjóðlegt ofbeldisnet sem tengdist morðum, sprengjum og vopnasmygli. Svíar hertu refsingar, endurskoðuðu lög, settu fram aðgerðaráætlun og eru nú að lækka aldur sakarábyrgðar úr 15 í 13 ár — en samt heldur ofbeldið áfram. Ástæðan er sú að þeir misstu af fyrstu tveimur stigunum: nýliðun ungs fólks og peningaþvætti í löglegri starfsemi. Skipulagning á sér stað löngu áður en byssur og sprengjur birtast í fjölmiðlum. Þegar lagasetningin loksins kom var vandinn orðinn kerfislægur og landlægur.

Skýrslan sýnir að Ísland er á sama stigi nú og Svíþjóð var fyrir rúmum áratug. Ungmenni eru þegar farin að taka að sér verkefni fyrir brotahópa. Glufur í fyrirtækjaskrá og fjármagnsflæði gera peningaþvætti auðvelt. Heimildir lögreglu til að fylgjast með flóknum netglæpum eru of þröngar og upplýsingaflæði á milli stofnana er of hægfara til að stöðva þróunina.

Ef ekki verður gripið inn í núna strax, mun Ísland fara sömu leið — nema hraðar, því okkar innviðir eru veikari og samfélagið minna og berskjaldaðra.

Peningaþvætti – veikasti hlekkurinn
Flestir ofmeta beinar aðgerðir gegn ofbeldi svo sem árangursríkar morðrannsóknir, þó þær séu góðar og nauðsynlegar í sjálfum sér — en vanmeta peninga­flæðið sem knýr skipulagða brotastarfsemi áfram. Er það kannski rótgróið dálæti okkar á spennusögum sem veldur? Það er kannski erfitt að skrifa spennusögu um vinnu endurskoðandans en það er samt nákvæm endurskoðunarvinna sem fellir glæpasamtökin. Skýrslan er skýr: upptaka ólögmætra fjármuna er erfið, seinvirk og oft árangurslítil. Íslensk fyrirtækjaskrá er veik, eftirlit með grunsamlegum færslum er takmarkað og þeir sem vilja þvætta fé geta gert það hér með litlum tilkostnaði.

Þetta eru bráðum aldargömul sannindi. Það voru ekki morðrannsóknirnar sem felldu Al Capone einn alræmdasta glæpamann síðustu aldar — heldur skattarannsóknir. Peningarnir eru blóðflæði skipulagðrar brotastarfsemi. Ef við lokum ekki fyrir það blóðflæði, þá lokum við ekki fyrir brotastarfsemina. 

Hvað þarf að gerast hér — og af hverju það má ekki bíða
Ef stjórnvöld ætla sér að grípa til alvöru aðgerða þarf að stöðva nýliðun ungmenna áður en hún verður stigveldi, loka fyrir peningaþvættisleiðir strax, samræma upplýsingaflæði milli stofnana og veita lögreglu sambærilegar heimildir og systurlönd okkar búa við. Það er líka nauðsynlegt að hætta að trufla störf Alþingis með friðhelgisröksemdafærslum sem vernda glæpamennina frekar en fólkið sem þeir svíkja, misnota og taka af lífi ef þeim þóknast svo.

Að öðrum kosti verður Ísland ekki landið þar sem brotahópum er mætt — heldur landið þar sem þeir ná að styrkja stöðu sína, finna ró og nýliðun og byggja upp starfsemi í friði á meðan stjórnmálin deila um formsatriði eða önnur fræðileg atriði í keisarans skeggi. Alþingi er ekki málstofa um fræðileg atriði heldur aðgerðasveit  sem starfar í umboði almennings. 

Birtist 18.11.2025 á slóðinni: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2319757/

Athugasemdir

Ásgrímur Hartmannsson

Ríkið hleypti glæpahópunum viljandi inn í landið.

Við búum á eyju, það eru ekki kjarnorkuvísindi að halda þeim frá.

Allar heimildir lögreglu eru bara til þess að láta hana herja á almenning, það stendur ekki annað til en að hleypa fleiri glæponum til landsins.

Ásgrímur Hartmannsson, 18.11.2025 kl. 16:17

---

Ragnar Geir Brynjólfsson

Takk fyrir innlitið, Ásgrímur.

Þótt Ísland sé eyja er það ekki einangrað frá alþjóðlegum stafrænum innviðum. Nýlega kom í ljós að vafasöm erlend samtök hafa notað íslenska netþjóna [1] eða hýsingarþjónustu vegna veikrar löggjafar um upplýsingaflæði, rekjanleika og peningaþvætti, ekki vegna þess að "ríkið hafi hleypt þeim inn".

Íslensk lögregla getur ekki gert mikið á meðan lagabreytingar tefjast, heimildir eru þröngar og kerfið nær ekki utan um stafræna brotaheiminn. Þetta snýst því meira um glufur í lögum en einhverja viljandi stefnu. Við vinnum bara ekki nógu markvisst að öryggismálum.

Sjá: https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-11-16-grunsamleg-mannrettindasamtok-vista-vefsidu-sina-a-islandi-459003

Ragnar Geir Brynjólfsson, 18.11.2025 kl. 21:17

---

Ragnar Geir Brynjólfsson

Í pistlinum "Skipulögð brotastarfsemi: Rauð viðvörun sem stjórnvöld mega ekki hunsa" skrifaði ég:

"Stundum heyrist að rýmri rannsóknarheimildir, betra upplýsingaflæði milli stofnana og skýrari skilgreining á skipulagðri brotastarfsemi gangi of nærri friðhelgi einkalífsins eða stangist á við mannréttindi. Íslensk stjórnmálaumræða hefur ekki einu sinni verið einhuga um hvort rétt sé að styrkja verkfæri lögreglu eða eftirlitsstofnana. Í gegnum árin hafa þingmenn bæði stjórnar og stjórnarandstöðu mótmælt lagabreytingum í nafni mannréttinda sem þeir skilgreina á mjög þröngan og hugmyndafræðilegan hátt. Það er göfugt að verja réttindi borgaranna en þegar það er gert þannig að ríkið má ekki verja borgarana gegn glæpahópum, þá verður niðurstaðan sú að glæpamenn fá meira frelsi en fólkið sem þeir svíkja og misnota."

Ragnar Geir Brynjólfsson, 18.11.2025 kl. 21:25

Skipulögð brotastarfsemi: Rauð viðvörun sem stjórnvöld mega ekki hunsa

Ný skýrsla ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi sýnir svart á hvítu að hér er ekki um að ræða gult eða appelsínugult ástand. Þetta er rauð viðvörun.

Við erum komin inn í sama mynstrið og sést víða í Evrópu: hóparnir stækka, aðferðafræðin þróast og tjónið færist inn á heimili fólks – ekki í formi ofbeldis heldur rafrænna árása. Helsta ógnin gegn almenningi er fjárhagsleg: netsvik, auðkennamisnotkun og rafrænt rán úr heimabönkum. Þetta eru ekki yfirvofandi hættur heldur tjón sem er þegar að verða. Ísland er orðin frjó jörð fyrir brot sem áður töldust fjarlæg og ólíkleg.

Netsvik – nýr iðnaður

Svik á netinu eru orðin að iðnaði. Þetta eru skipulagðir hópar sem vinna eins og hver önnur alþjóðleg fyrirtæki, nema tekjulínan byggir á blekkingum, sálfræðilegum brellum og tæknikunnáttu. Þeir herma eftir bankafulltrúum, stjórnvöldum eða fjölskyldumeðlimum og tæma reikninga fólks á nokkrum augnablikum. Upphæðirnar sem tapast mælast í hundruðum milljóna – jafnvel milljörðum – á ári. Þetta eru brot sem byggja á veikleikum okkar allra: vantrausti á eigin dómgreind, og of miklu trausti gagnvart aðilanum í símanum.

Brot sem snúa að almenningi í dag

Glæpahópar sækja í verslanir, bílskúra, geymslur og vasa ferðamanna. ELKO-málið 2024 sýnir hvernig tugmilljónaþýfi rennur í gegnum vel skipulögð net sem enginn tekur eftir fyrr en of seint. 

Mansal

Ísland er orðið áfangastaður mansals. Þolendur eru fastir í skulda-, hús- og vinnuánauð hjá aðilum sem nýta veikleika íslenska kerfisins til að halda þeim ósýnilegum. Þetta er brot sem samfélagið styður óafvitandi með þögninni – með því að líta fram hjá grunsamlegum aðstæðum eða kaupa þjónustu sem byggir á nauðung. Þetta er ekki jaðarfyrirbæri; þetta er hluti af sama skipulagða veruleika og netglæpirnir.

Varnir almennings 

Hættumerki er ef skilaboð vekja ótta, eru ágeng eða kalla á „skyndiaðgerðir“. Mikilvægt er að smella ekki á óvænta hlekki, nota tvíþætta auðkenningu, lækka millifærsluþök í heimabanka og ræða reglulega við yngra og eldra fólk um netöryggi. Þetta eru einfaldar aðgerðir – en þær stoppa stóran hluta þess sem brotahópar reyna að framkvæma.

Peningaþvætti – veikasta vörnin og alvarlegasti gallinn

Kjarni málsins er að að upptaka ólögmætra fjármuna er „erfið, seinvirk og oft árangurslítil“. Ef við lokum ekki fyrir peninga­streymið, þá lokum við ekki fyrir brotastarfsemina. Þetta er sama formúla og alþjóðleg löggæsla hefur fylgt í áratugi: það sem stöðvaði Al Capone voru ekki símhleranir, byssubardagar eða árangursríkar morðrannsóknir, heldur rannsóknir á skattsvikum og peningaþvætti. Nú eru íslenskir brotahópar komnir á sama stað. Þeir fela fé í verktakafyrirtækjum, rekstrarfélögum, smáfélögum og millifærslum sem ekki eru heimildir til að rekja. Skýrslan segir að eftirlit með grunsamlegum færslum sé veikt og að fyrirtækjakerfið leyfi þeim að þvætta fé með litlu sem engu eftirliti. Norðurlönd hafa hert reglur sínar gríðarlega síðustu tíu árin, sérstaklega Danmörk og Noregur. Ísland hefur hins vegar setið eftir, og glæpahópar vita það. Þeir sækja ekki í átök heldur í veikleika kerfa. 

Ísland er á beinni leið að verða öruggt baklandsríki fyrir alþjóðlega brotastarfsemi

Við erum að verða að skjólgóðum miðlægum hunangsreit glæpasamtaka: netglæpir eru orðin meginstoð tekjuöflunar, peningaþvætti fer fram í löglegum félögum sem fá litla athygli og eftirlitið með fjármagnsflæði er ófullnægjandi. Nýliðun inn í brotastarfsemi er orðin markvissari, ungir einstaklingar eru dregnir inn í „smáverkefni“ sem þróast yfir í alvarleg brot, líkt og sést hefur í Svíþjóð og Finnlandi. Ísland er jafnframt orðið áfangastaður mansals og vinnuánauðar, og netglæpamiðstöð sem nýtir sér trausta rafræna innviði en veik verndarúrræði. Þetta er ekki spá. Þetta er þróun sem á sér nú þegar stað. Ef stjórnvöld munu áfram sofa á verðinum, þá mun Ísland festast í hlutverki baklands og miðstöðvar brotahópa, þrátt fyrir viðvaranir. 

Lagaumhverfið – pólitísk ábyrgð sem enginn má hunsa

Skýrslan er hófsöm í orðavali en hún flytur harðan sannleika. Lagaumhverfið hér er einfaldlega ekki hannað fyrir þennan nýja veruleika. Rannsóknarheimildir í netglæpum eru of þröngar. Upptaka ólögmæts fjár er seinvirk. Upplýsingaflæði milli stofnana er gamaldags. Skilgreiningin á skipulögðum brotahópum er svo þröng að hún nýtist varla. Fyrirtækjakerfið gerir auðvelt að stofna skugga­félög og þvætta fé. Þolendur mansals falla milli kerfa sem vernda vinnuveitendur betur en fórnarlömb. Þetta allt þýðir eitt: glæpahópar fá meira svigrúm hér en í löndum sem við berum okkur saman við.

Stundum heyrist að rýmri rannsóknarheimildir, betra upplýsingaflæði milli stofnana og skýrari skilgreining á skipulagðri brotastarfsemi gangi „of nærri friðhelgi einkalífsins“ eða „stangist á við mannréttindi“. Íslensk stjórnmálaumræða hefur ekki einu sinni verið einhuga um hvort rétt sé að styrkja verkfæri lögreglu eða eftirlitsstofnana. Í gegnum árin hafa þingmenn bæði stjórnar og stjórnarandstöðu mótmælt lagabreytingum í nafni mannréttinda sem þeir skilgreina á mjög þröngan og hugmyndafræðilegan hátt. Það er göfugt að verja réttindi borgaranna – en þegar það er gert þannig að ríkið má ekki verja borgarana gegn glæpahópum, þá verður niðurstaðan sú að glæpamenn fá meira frelsi en fólkið sem þeir svíkja og misnota.

Þetta er ekki ný umræða. Fyrir tólf árum skrifaði ég pistil sem kom inn á spurninguna um hverja væri verið að vernda með aðgerðaleysi í öryggismálum, og þá voru viðbrögðin í þessa veru: það að berjast gegn heimildum lögreglu væri mannréttindabarátta. Í dag hefur reynslan sýnt hið gagnstæða: það er skortur á rannsóknarheimildum, ekki misnotkun þeirra, sem hefur veikt íslenskt samfélag gagnvart skipulagðri brotastarfsemi.

Mannréttindi verða að ná til þolenda, ekki bara til gerenda. Þegar pólitískar hugmyndir um „að ríkið eigi ekki að hafa afskipti“ leiða til þess að enginn geti gripið inn í þegar brotahópar misnota kerfið, þá er verið að verja lögbrjótana.

Þegar Alþingi verður óstarfhæft

Það er ekki einungis skortur á heimildum sem veikja baráttuna gegn skipulagðri brotastarfsemi – heldur líka skortur á pólitískum fókus. Fá dæmi sýna þetta jafn skýrt og síðasti þingvetur, þar sem heilu og hálfu mánuðirnir fóru í málþóf um veiðigjöld, málþóf sem engu skilaði í þágu almennings. Þingið lamaðist og lítið komst í gegn, þrátt fyrir að öryggismál, peningaþvættisreglur og lagabreytingar sem snerta netglæpi biðu inni í nefndum.

Það fór enda svo að sjálfur forseti þjóðarinnar ávítaði þingmenn við setningu nýs þings – áminning sem sumir tóku ekki vel og þóttust ekki skilja. Það eitt ætti að valda áhyggjum: að kjörnir fulltrúar, sem sverja eið að stjórnarskránni og ábyrgð gagnvart almennum borgurum, vilji ekki horfast í augu við eigin sérhagsmunagæslu. Ef þingmenn geta ekki viðurkennt staðreyndir um eigin vinnubrögð – hvernig geta þeir þá tekið afstöðu til ógnar sem krefst sameiginlegra, skýrra og hraðvirkra aðgerða?

Þegar Alþingi festist í innbyrðis skærum og hugmyndafræðilegu skotgrafarstríði verður það sjálft hluti af veikleika ríkisins. Þá verða glufurnar sem glæpahópar nýta ekki aðeins tæknilegar eða lagalegar – heldur pólitískar. Og spurningin sem blasir við er einföld: Hversu mikið er hægt að treysta orðum kjörinna fulltrúa um borgaralegt öryggi þegar þeir verja heilu þingvetrunum í að hindra lögmæta starfsemi Alþingis?

Það er því miður tímabært að spyrja áleitinna spurninga. Baráttan gegn skipulagðri brotastarfsemi stendur og fellur með vilja Alþingis til að standa með borgurunum.

Birtist 15.11.2025 á slóðinni: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2319667/ 

Athugasemdir

Grímur Kjartansson

EN hvaða mál er lögð mest áhersla á í réttarkerfinu?

Heil deild innan lögreglu til að sinna hatursorðræðu

Stór hluti af vinnunni hjá Sérstökum síðustu ár hefur verið að rannsaka stjórnarfarið í Namibíu

Það virðast nægir peningar til en það er farið illa með opinbert fé og því sóað í gæluverkeni

Grímur Kjartansson, 15.11.2025 kl. 23:08

---

Ragnar Geir Brynjólfsson

Takk fyrir innlitið, Grímur. Já, þetta eru gild sjónarmið og það vakna spurningar um hvernig fjármunum er í raun forgangsraðað innan lögreglu og ákæruvalds í ljósi þessarar nýju heildarmyndar sem skýrslan dregur fram. 

Ragnar Geir Brynjólfsson, 16.11.2025 kl. 07:45

Norðurlönd á 12. öld – þræðir valds og menningar

Á miðri 12. öld voru Norðurlönd í endurmótun. Landamæri voru óljós, ríki óstöðug og vald dreifðist milli ætta, biskupa og borgaralegra höfðingja. Kirkjan var eina formlega stofnunin, með tungumál og ritmenningu sem náði yfir höf og lönd. Þeir sem kunnu að lesa, skrifa og reikna voru þjónar kirkjunnar. Þeir gátu sumir hverjir jafnvel tjáð sig á hinu alþjóðlega tungumáli lærðra manna – latínu – og þannig átt samskipti við stofnanir og aðra lærða um alla Evrópu.

Á þessum tíma styrkti kristin heimsmynd tengingu Evrópu í eitt menningarlegt net. Páfastóllinn styrkti vald sitt, klaustrin urðu miðstöðvar þekkingar, og nýir skólar risu við dómkirkjur. Nútímaleg stjórnsýsla var að myndast í skjóli trúarinnar. Þeir sem héldu á fjaðurpenna og skinnbókum voru orðnir jafn mikilvægir og þeir sem báru sverðið.

Á þessum tíma var hið andlega net Evrópu þéttara en hið pólitíska. Klaustrin í Frakklandi og Þýskalandi höfðu samskipti við nunnuklaustur á Englandi og munkareglur á Norðurlöndum. Latína var sameiginlegt tungumál og tryggði að hugmyndir, rit og reglur gátu flust milli landa án misskilnings. Þannig varð kirkjan í raun fyrsta „evrópska bandalagið“, löngu áður en ríkin tóku á sig nútímalega mynd.

Vald og skipulag
Á sama tíma voru ríkin sjálf að leita að eigin formgerð og skipulagi. Í Frakklandi voru konungar farnir að búa sér til fastar höfuðstöðvar og embætti. Í Þýskalandi voru hertogar og kjörfurstar í stöðugri togstreitu við keisara og páfa. Í Englandi hafði normönsk stjórnskipan fest rætur með lagaskrám og jarðaskrám.

Á Norðurlöndum voru þessar hugmyndir að berast norður með kirkjunni. Danir, sem höfðu að nafninu til tekið kristni þegar á 10. öld, áttu enn í innanlandserjum. Ættir voru voldugar og áttu sín óðul, konungar voru kjörnir og drepnir, og löndin tengdust lauslega. Kirkjan hafði þó aðgang að hugmyndum um stöðugleika: að vald þyrfti ramma, skrá og merkingu og meðal lærðra manna varðveittist minningin um hið fasta skipulag, lög og frið Rómaveldis. 

Það var þessi hugsun sem færðist norður með munkum frá Cluny og Citeaux, og gegnum menntaða menn sem höfðu stundað nám í París. Í þeirri bylgju kemur fram á sviðið ný tegund valds, arftaki hugmyndarinnar sem átti rætur í kristnum keisurum Rómar: sameining trúar og stjórnsýslu, þar sem ríki og kirkja styðja hvort annað, og báðir aðilar telja sig starfa í þjónustu Guðs

Menning og list
Á 12. öld voru listir og byggingar orðnar tæki stjórnsýslunnar jafnt sem trúarinnar. Dómkirkjur risu sem tákn um skipulag og stöðugleika, og í þeim voru myndir af konungum og helgum mönnum Guðs. Í þeim birtist ný hugsun: að samfélagið væri ein heild undir lögum, bæði mannlegum og guðlegum. Dómkirkjan í Hróarskeldu er lifandi minnismerki um þessa arfleifð þar sem finna má undir sama þaki myndir helgra manna frá kaþólskri tíð, kirkjuleiðtoga síðari tíma og konungagrafir. 

Steinbogar og hvelfingar urðu form táknrænnar hugsunar, þar sem jafnvægi og hlutföll urðu tákn réttlætis og reglu. Í þessari byggingarlist speglaðist stjórnskipan ríkisins sjálfs. Myndirnar á kirkjuveggjunum, sem síðar urðu listaverk, byrjuðu í raun sem trúfræðsla –myndræn kverkennsla fyrir hina ólæsu alþýðu, sjónræn leið til að kenna sögur ritningarinnar og grundvallargildi trúarinnar. Hugmyndin um gullinsniðið (sectio aurea, proportio divina) sem síðar varð grundvallarhugmynd um hönnun kirkna víða í Evrópu – og síðar einnig á Íslandi, margar kirkjur Íslands eru byggðar í hlutföllum gullinsniðs, – á rætur í þessari hugsun um guðlegt jafnvægi og reglu í sköpuninni.

Á norðurslóðum var þessi menning í mótun. Á Sjálandi og Skáni voru kirkjur reistar í nýjum stíl, og höfuðsetur kirkjunnar í Lundi var orðið að miðstöð lærdóms og byggingalistar. Þar voru steinsmiðir frá Þýskalandi, prestar sem höfðu numið í París, og munkar sem komu með reglur Bernards frá Clairvaux.

Við Eyrarsund
Þegar horft er yfir landakort þess tíma sést að vald og umboð Danmerkur var ekki bundið við Jótland. Það lá um hafið, um sundin milli Sjálands og Skánar. Þar voru leiðirnar milli Norður-Evrópu og Eystrasalts, milli þýskra borga og rússneskra furstadæma. Sá sem réði þessum sundum réði einnig versluninni – og í reynd framtíðinni.

Við og umhverfis Eyrarsund voru helstu bæir Danmerkur á þessum tíma: Hróarskelda á Sjálandi, kirkjusetrið í Lundi á Skáni og hafnarbæirnir sem vörðu siglingarnar milli landanna. Það var þar sem ríkið gat tekið á sig nýja mynd: stjórn sem byggðist á lögum, tekjum og trúarlegum ramma.

Maðurinn sem sá mynstrið
Það var á þessum tíma sem maður nokkur hóf að festa þessa mynd í sessi. Hann var lærður í París, menntaður í guðfræði en einnig með mikla skipulagshæfileika. Hann sá að ríki sem ætlaði að lifa þyrfti bæði lög og anda. Hann sá að valdamiðja landsins sótti ekki styrk sinn til héraða og ættaróðala, heldur til hafsins – þar sem verslun, trú og stjórnsýsla runnu saman í eina heild.

Þegar hann sneri heim til Danmerkur tengdust þræðir sögunnar: kirkjan, konungurinn og ríkið sjálft. Þeir sem áður höfðu ríkt með vopnum hófu að stjórna með skipulagi. Undir merki krossins, sem síðar varð tákn þjóðarinnar, tók ríkið á sig form.

Sagan um þann mann – erkibiskupinn sem átti þátt í að móta ríkið, stofnaði höfuðborgina og skilgreindi vald í anda réttlætis og trúar – er sögð á Kirkjunetinu í dag: [Absalon erkibiskup – guðsmaður, ríkisráðsherra og faðir Kaupmannahafnar - 30. október]

Upprunalega birt á: https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2319232